Zimanê Kurdî

Wêjevanên Kurd , beşa 1 , ji sedsala 9an hetanî 17an

 

Wêjevanên Kurd , beşa 1 , ji sedsala 9an hetanî 17

Berhev kirin û wergerandin: Arxa Makûyî

Sedsala 9 û 10 an:

1- Bassamî Kurdî (Besamê Kurdî) helbestvanê kurd ê sedsala 9'an yê serdema îslamê ye ku di derbarê jiyana wî de vê gavê agahî tune ye. Helbestên xwe bi zaravaya kurdiya goranî nivîsîne. Ger ku li ser jiyana wî lêkolîn were kirin wê cîhê jidayîkbûn û mirina wî zelal bibe.

1-      بَسّام کُردی؛ شاعر کُرد قرن نهم در دوران اسلام می باشد که درباره وی اطلاعات دقیقی در دست نیست. وی اشعار کُردی خود را به لهجه ی گورانی سروده است. اگر تحقیقات درباره وی انجام شود محل تولد و فوتش مشخص خواهد شد.

 

2-Baba Raxî Hemedanî yek ji helbestvanên kurd ê kevn e ku di sedsala 9'an de jiyaye. Tê texmîn kirin di sala 848an de miriye.  paşnavê wî hin caran wek ”Hemezanî“ jî hatiye nivîsîn. berhemeka wî bi destnivîsîn hatî hatiye dîtin.

2-      بابا راخی همدانی؛ یکی از شعرای کُرد قدیم می باشد که در قرن نهم زندگی نموده است. احتمال داده می شود که وی در سال 848 میلادی فوت کرده است، نام خانوادگی اش در بعضی جاها " هَمَزانی " نیز آمده است. یکی از آثار دست نویس وی پیدا شده است.

3-Evdilsemedê Babek (b. 972, Colemêrg - m. 1019, Bexda ?) helbestvan û nivîskarê kurd ê ku herî pêşîn bi zimanê kurdî bi zaravayê kurmancî helbest nivîsandiye. Evdilsemed kurê Babekê kurê Ebdulqasimê kurê Mensûrê hozanvan e. Leqeba wî Ebûl Qasim (Bavê Qasim) e, li gelek bajaran cîhên wek; Bexda, Nîşabûr, Mûsil û Hamedan xwendiye û geriyaye.

3-      عبدالصمد بابک؛ ( تولد: 972 میلادی جلمرگ – فوت: 1019 میلادی بغداد؟ ) اولین شاعر و نویسنده کُردی می باشد که به زبان کُردی و لهجه کرمانجی شعر نوشته است. عبدالصمد فرزند بابک فرزند منصور فرزند عبدالقاسم فرزند منصور هوزان وان بوده است.لقب وی ابو قاسم ( پدر قاسم ) است؛ در شهرهای زیادی مانند بغداد، نیشابور، موصل  و همدان به تحصیل و زیارت پرداخته است.

4-Eliyê Lokerî yan jî Elî el-Lokerî helbestvanek kurd yê pêşîn ê serdema îslamê yê kevn e ku di sedsala 10'an de jiyaye. Hinek jiyana xwe li paytexta Samanîyan li Buxwarayê derbas kiriye. Navê wî yê dirêj ev e; Ebûl Hesen Eliyê kûrê Mihemedê Xezwînî Lokrî ye.

4-      علی لُکری یا علی اللُکری؛ از اولین شعرای عصر اسلام قدیم می باشد که وی در قرن دهم زندگی کرده است. مدتی از زندگی اش را در پایتخت سامانیان در شهر بخارا گذرانده است. نام واقعی وی اینچنین می باشد: ابوالحسن علی فرزند محمد قزوینی لُکری.

 

Sedsala 11'an:

 

5-Elî Herîrî anku 'Elî Herîrî (z. 1009/10 Colemêrg - m. 1077/78) nivîskar û helbestvanekî klasîk ê kurd yê wexta dewleta Merwaniyan e.

5-      علی حریری، ( تولد: 1009 یا 1010 میلادی جلمرگ – فوت: 1077 یا 1078 میلادی )؛ نویسنده و شاعر کلاسیک کُرد در زمان حکومت مروانیان بوده است.

6-Baba Tahir yan Baba Tahirê Uryan (z. 935 Hamedan - m.1010 Hamedan),  helbestvan û fîlozofê kurd ê lekî yê sedsala 11an e.  Roja jidayikbûn û mira wî bi temamî ne kifş e, di çavkaniyan de gelek ji hev cuda dîrok nişan didin. Nasnavê wî Baba Tahirê Uryan bû yê ku tê wateya Baba Tahirê Xwas. Ev nasnav nîşan û pajoya derwêşbûna wî ye.

6-      بابا طاهر یا بابا طاهر عریان، ( تولد: 935 میلادی همدان – فوت: 1010 میلادی همدان )؛ شاعر و فیلسوف کُرد لَک در قرن یازدهم می باشد. روز تولد و وفاتش به درستی مشخص نمی باشد چون در اکثر منابع تاریخ های متفاوتی به چشم می خورد. معنای نام اسم بابا طاهر خاص بیان شده است که نمایانگر درویش بودن وی هست.

 

Sedsala 14 û 15an:

 

7-Axayê Bêdarî helbetvanekî kurdan ê nenaskirî ye û ji bo jîyana wî qet agahî û çavkanî tuneye, Lê tê zanîn ku ew di navbera sedsala 15-16'a de jîyaye.

7-      آغای بداری؛ شاعر کُرد ناشناخته ای هست که درباره زندگی وی هیچ اطلاعی در دست نیست، تنها فقط می دانیم که وی مابین قرون پانزدهم و شانزدهم زیسته است.

 

8-Melayê Batê yan jî Mela Hesenê Bateyî (z. 1417, Colemêrg  m. 1491 Colemêrg) helbestvan, wêjevan û nivîskarekî klasîk ê kurd bû. Navê Melayê Bateyî yê rastîn Hesen/Husên e. Lê belê di pirtûka Ensîklopediya Îslamê de hatiye nivîsandin ku navê wî Ehmed e. Mewlûda kurdî, Dîwana Bateyî  û Destana Zembîlfiroş  berhemên wî ne.

8-      مُلای باته یا مُلا حسن بتایی، ( تولد: 1417 میلادی جلمرگ – فوت: 1491 میلادی جلمرگ )؛ وی شاعر، ادیب و نویسنده کلاسیک کُرد می باشد. نام واقعی اش حسن یا حسین است. ولی در کتاب دایره المعارف اسلام آمده است که نام وی احمد می باشد. مولود نامه کُردی، دیوان بتایی و داستان زنبیل فروش از جمله آثار وی هستند.

9-Mele Perîşan yan jî Perîşan Dînewerî (z. 1356, Kirmaşan, Îran - m. 1416) şaîrekî kurd bû. Mele Perîşan ji Herêma Dînewerê ye ku bi ser Kirmanşanê ve ji dayik bûye. Ew bi Perîşanê Dînewerî jî tê nas kirin. Ew heta niha bi helbestvanê yekê yê ku bi kurdiya goranî pesna mezhebê şiî daye tê nasîn. Dîwana wî ya bi navê "Dîwana Mela Perîşanê Kurdî" di sala 1916-yê de li Kirmanşanê hatibû çap kirin. Pênasname û Saqîname du berhemên wî yên hêj neçapkirî ne. Kartêkirina rêbaza sofîtiyê »Elhirûfiye« ya şîî ya wî wextî li ser helbestên wî diyar e. Ji helbestên wî xwiya ye ku wî hem zimanê erebî û hem zimanê farisî jî baş zanîbûye.

9-      مُلا پریشان و یا پریشان دینَوَری، ( تولد: 1356 میلادی کرمانشاه، ایران – فوت: 1416 میلادی )؛ مُلا پریشان شاعر کُرد از منطقه دینَوَری کرمانشاه می باشد که در آنجا به دنیا آمده. وی به پریشان دینَوَری هم معروف می باشد. از وی بعنوان اولین شاعر کُردی که به لهجه گورانی به وصف مذهب شیعه پرداخته یاد می شود. دیوان وی بنام " دیوان مُلا پریشان کُردی " اولین بار سال 1916 میلادی در کرمانشاه به چاپ می رسد. هویت نامه و صادق نامه از جمله آثار وی هستند که هنوز هم چاپ نشده اند. تاثیر مذهب شیعی و درویشان مکتب اهل الرئوف آن زمان بر روی اشعارش قابل مشاهده می باشد. از اشعارش متوجه می شویم که وی بر زبان های عربی و فارسی تسلط کامل داشته است.

10-Mele Serhengê Zaxoyî, zanistvanekî kurd e ku di sedsala 15'an de jiyaye. Alim bûye û dergeha wî hebû û xwedî dîwan bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiye. Lê haya niha ku di derbarê wan nivîsên wî de zêde ti agahi bi dest ne ketine. Di derbarê jiyana wî de ji, zêde ji wê demê ji hinek gotinen pêve ti tiştek nema ya. Li Zaxoyê jiyaye. Li wir pir bi bandor bûye jî.

10-   مُلا سرهنگ زاخویی؛ دانشمند کُرد قرن 15 می باشد. ولی همچون دیگر عالمان زمان خودش دارای منزلت و دیوان بوده است. درباره وی اطلاعات زیادی در دست نیست ولی گفته می شود که وی در زاخو زندگی نموده است، و افکارش در آن منطقه تاثیر به سزایی داشته است.

11-Mele Mensûr Girgaşî (Sedsala 15'an û 16'an) Alim û helbestvanekî kurdan e. Helbestvanê hêja Mensûrê Girgaşî, li Kurdistanê, ji helbestvanî û nivîskariya bi zimanê kurdî bêtir, bi pîşeya xwe ya "mele"tiyê menşûr bûye û ji gundê Girgaşê bûye. Lê li gorî hin çavkaniyan, ew bi eslê xwe ji herêma Botan e.

11-   مُلا منصور گرگاشی؛ یک از عالم و شعرای کُرد قرن پانزدهم و شانزدهم است. شاعر گرامی منصور گرگاشی در کردستان بیشتر با شغل مُلایی خود شناخته می شد. وی از روستای گرگاش بوده است ولی در بعضی منابع آمده است که وی اصلاتا از منطقه بوتان می باشد.

12-Yaqûb Beg helbestvanê kurd ê sedsala 15'an e ku bi xwe piştî wefata birayê xwe bû mîrîtîya eşîra Merzûkiyeyê. Yaqûb gellek helbestên xwe bi zimanê kurdî nivîsandiye.

12-   یعقوب آغا؛ شاعر کُرد در قرن پانزدهم می باشد که بعد از وفات برادرش ریاست عشیره مزروکیه را بر عهده می گیرد. وی بیشتر اشعارش را به زبان کُردی سروده است.

 

Sedsala 16 û 17'an:

 

13-Axayok, yek ji helbestvanekî kurd e. Tê texmîn ku ew di sedsala 16 an jî 17'an de jiyaye. Li bara jiyana wî de agahiyên zêdetir berdest tune ye.

13-   آغایوک؛ یکی از شعرای کُرد است که احتمال داده می شود وی در قرن شانزداهم و یا هفدهم زندگی کرده است. از زندگی وی اطلاعاتی بیشتر از این در دست نیست.

14-Ehmedê Xanî (z. 1650 Gundê Xanê, Colemêrg − m. 1707 Bazîd, Agirî), helbestvan, dîroknas, astronom, erdnas û fîlozofê mezin ê kurd e. Ehmedê Xanî di sala 1650 an 51'ê de li bajarê Colemêrgê li gundê Xanê hatiye dinyayê, Di sala 1707an de li Bazîdê wefat kiriye. Navê bavê wî Şêx Îlyas e, navê kalikê wî Eyaz e. Xanî ji eşîra "Xaniyan" e û bi xwe qet nezewiciye.

 

14-   احمد خانی ( تولد: 1650 میلادی، روستای خانی، جلمرگ – فوت: 1707 میلادی، بایزید آگری )؛ شاعر، مورخ، ستاره شناس، زمین شناس و فیلسوف بزرگ کُردها می باشد. وی در سال 1650 و یا 1651 میلادی در روستای خانی شهر جلمرگ به دنیا آمده و در سال 1707 میلادی در بایزید آگری وفات نموده است. نام پدرش شیخ الیاس و نام پدربزرگش هم اَیاز می باشد. خانی از عشیره " خانیان " بود. همچنین وی تا پایان عمرش ازدواج نکرده است.

15- Elîyê Teremaxî (z. 1591 Hekarî – m. 1653 Hekarî) alimê Îslamê û zimannasê kurdî bû. Ew bi navê gundê xwe hatiye naskirin, ev gund di navbera bajarê Hekarî û navçeya Muksê de ye. Ciyê jidayikbûn û mirina wî ev gund e. Teremaxî yekemîn rêzimannivîs û pexşannivîsê kurd e.

14-   علی تَرَماخی، ( تولد: 1591 میلادی حکاری – فوت: 1653 میلادی حکاری )؛ یک از علمای اسلامن و زبان شناس کُرد می باشد. وی با نام روستایش شناخته شده است که مابین شهر حکاری و منطقه مسک قرار دارد. محل تولد و وفاتش نیز همان روستا می باشد. تَرَماخی اولین دستورزبان نویس و نثر نویس کُرد می باشد.

 

16-Ehmedê Textî helbestvanekî kurd e. Ji bo jiyana wî agahî zêde tuneye. Tê texmîn kirin ku ew di sala 1640'an wefat kirîye.

15-   احمد تختی یک از شعرای کُرد می باشد که درباره زندگی اش اطلاعی در دست نیست فقط احتمال داده شده است که وی در سال 1640میلادی وفات نموده است.

17-Feqiyê Teyran (1590 Colemêrg − 1632 Şandîs, Xîzan), yek ji fîlozof û helbestvanekî kurd yên mezin û klasîk e. Feqiyê Teyran li gor hin dîrokzanan di 1590'an de hatiyê dinê û di 1632-1660'an de çûya ser dilovaniya xwe. Li ser van dîrokan riwayetên muxtelif hene. Feqiyê Teyran li gundê Miksê ji dayîk bûye ko girêdayiyê Colemêrg(Hekarî) ye. Navê Feqiyê Teyran yê rastî jî, weka di çarînê de gotiye "Mihemed" (Mîr Mihemed) e.

16-   فقیر طیران، ( تولد: 1590 میلادی جلمرگ – فوت: 1362 میلادی، شاندیس خیزان )؛ یکی از فیلسوف و شعرای بزرگ کلاسیک کُرد است. بنابر گفته برخی مورخین وی سال 1590 به دنیا آمده و در سال 1632 و یا 1660 میلادی وفات نموده است. دراین باره روایت های مختلفی وجود دارد. وی در روستای مسک که از توابع شهر جلمرگ می باشد به دنیا آمده است. نام واقعی وی همانطور که در رباعی هایش هم آمده است محمد یا میر محمد می باشد.

18-Miradxanê Bazîdî (z. Bazîd 1736 - m. Bazîd 1778) wêjevan û helbestvanê kurd ê klasîk e
Navê Mirad Xan ê din Miradxanê Bazîdî ye. Mirad Xan di sala 1736an de li Bazîda kevin hatiye cîhanê.

17-   مرادخان بایزیدی، ( تولد: 1736 میلادی، بایزید – فوت: 1778 میلادی، بایزید )؛ ادیب و شاعر کلاسیک کُرد نام دیگرش مراد خان می باشد. مراد خان سال 1736 میلادی در بایزید قدیم به دنیا آمده است.

 

 

19- Mihemed Kendulaî helbestvanê kurdan ê sedsala 17'an e. Helbestên xwe bi goranî nivîsandiye.

18-   محمد کندولایی؛ شاعر کُرد قرن هفدهم  می باشد که اشعارش را به لهجه گورانی سروده است.

20- Mîna navê helbestvanekî (şair) kurd e. Dibe ku hevçaxê Melayê Bateyî bûye.

19-   مینا؛ یک از شعرای کُرد می باشد که احتمال داده می شود با مُلای بتایی هم عصر بوده اند.

21- Melayê Cizîrî an Mela Ehmedê Cizîrî (z. 1570, Cizîr – m. 1640, Cizîr) yek ji helbestvan û nivîskarekî mezin yên kurd e. Dîwana wî yek ji berhên wî ye.

20-   مُلای جزیری و یا مُلا احمد جزیری، ( تولد: 1750 میلادی ، جزیر – فوت: 1640 میلادی ، جزیر )؛ یک از شعرا و نویسندگان بزرگ کُرد می باشد. دیوان وی یک از از آثار شناخته شده اش می باشد.

22-Mele Taha zanistvan û alimekî mazin ê kurd e. Li gor hin nêrînan ku tê gotin, hevdemê  Melayê Cizîrî bûye. Melayê Cizîrî ji li ber destê wî seydatî wergirtiye. di sala 1560 an de li Amedê jiyan kiriye.

21-   مُلا طاها؛ یکی از دانمشند و علمای بزرگ کُرد می باشد. بر اساس برخی روایات وی با مُلای جزیری هم عصر بوده است و مُلای جزیری نزدی وی دروس دینی را آموخته است. گفته می شود که وی سال 1560 در شهر آمد (دیاربکر) زندگی نموده است.

23- Macin jî şairekî Kurd ê nenas e. Di sedêya 11 heta 12'ê hicrî de jiyaye.

22-   ماجین؛ یک از شعرای ناشناخته کُرد می باشد که در سده های 11 الی 12 هجری زیسته است.

24- Mistefa Bêsaranî (bi farisî: ملا مصطفی بیسارانی‎, z. 1642 − m. 1701), yek ji alim û helbestvanên navdar ên kurd yê sedsala 17'an e. Ji bajarê Kirmaşanê ya Rojhilata Kurdistanê ye.

23-   مصطفی بیسارانی، ( تولد: 1642 میلادی – فوت 1701 میلادی )؛ یک از علما و شعرای نامدار کُرد می باشد که در قرن هفدهم در شهر کرمانشاه ایران زندگی کرده است.

25- Selîm Silêman (1586, Bedlîs/Hîzan) - ?) helbestvan, wêjenas û nivîskarekî Kurd e û Yûsif û Zuleyxa bi Kurmancî nivîsiye her wiha Camî (Bi zimanê Farisî)  û Leyl û Mecnûn jî berhemên wî ne.

24-   سلیم سلیمان، ( تولد: 1586 میلادی، بدلین هیزان – فوت: ؟ )؛ شاعر، ادیب و نویسنده کُرد می باشد که علاوه بر اثر یوسف و زلیخا به کرمانجی، آثاری همچون مسجد( به زبان فارسی ) و لیلا و مجنون را نیز دارا می باشد.

26- Şerefxanê Hekarî (1682, Colemêrg - 1748, ?) Helbestvanekî kurdî yê klasîk bû. bi eslê xwe ji mala Mîrê Bedlîsê ye. Şerîfxan bi kurdî û farisî gelek helbest ristine û di sala 1748an de jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

25-   شرفخان حکاری، ( تولد: 1682 میلادی جلمرگ – فوت: 1748 میلادی ؟ )؛ شاعر کلاسیک کُرد می باشد، که اصالتا از خاندان خان بدلیسی می باشد. شرفخان اشعار زیادی به فارسی و کُردی سروده است و در سال 1748 وفات نموده است.

27- Şêx Şemsedînê Exlatî (1588 Xelat - 1674 Dihok) Wêjevan û helbestvanê kurda ye. şa‘irê edebiyata Kurdî ya qedîm e. Di dawiya sedsala 16an heta sedsala 17an jiyaye. Di edebiyata Kurdî de yekemîn helbestvanê terîqeta Xelwetiye ye.

26-   شیخ شمسدین اخلاتی، (تولد: 1654 میلادی ، بایزید – فوت: 1674 میلادی ، دهوک )؛ ادیب و شاعر، وی از شعرای ادبیات کُردی قدیم می باشد. در اواخر قرن شانزدهم الی قرن هفدهم زیسته است. وی اولین شاعر کُرد می باشد که به روش خلوتی شعر سروده است.

28- Îsmaîlê Bazîdî (z. 1654 Bazîd − m. 1709 Agirî), wêjevan û helbestvanekî kurd ê klasîk yê Bazîdî ye. Li cem Ehmedê Xanî perwerde dîtiye. Fîlosofekî mezin bû. Pirtûkek jî bi navê "Gulzar" bo perwerde kirina zarokên kurd nivîsand.

27-   اسماعیل بایزدی، ( تولد: 1654 بایزید – فوت: 1709 میلادی آگری )؛ ادیب و شاعر کلاسیک بایزیدی می باشد. وی نزد احمد خانی دانش آموخته است. فیلسوف برزگی می باشد. وی همچنین کتابی بنام گلزار برای آموزش کودکان کُرد نوشته است.

ادامه دارد...

 

Add comment

Bi kerema xwe nêrînên xwe bi zimanê kurdî binvîsin! Di vê beşê de tenê nêrînên bi kurdî tên weşandinê!
Têbinî: Nêrînên farisî di beşa farisî, nêrînên kurdî ji di beşa kurdî de tên weşandinê!


Security code
Refresh